Echtenerbrug aan de rand van het Tjeukemeer.

Maar al eerder was het gedaan met mijn adoratie voor Echtenerbrug, want het speelde een kwalijke rol in de oorlogsjaren. Misschien had ik daar mijn ogen voor kunnen sluiten, ware het niet dat ik er door mijn werk mee te maken kreeg. In opdracht van de NCRV-televisie deed ik research naar het Englandspiel, een spionageaffaire die heel veel schade heeft aangericht. In Echtenerbrug  is Sturmbannführer Joseph Schreieder zijn carrière als spionnenvanger begonnen en werd het leven van verzetsman Hans Hers gebroken. Beide mannen heb ik zeer uitvoerig gesproken en leren kennen. En uit de verklaringen van beide mannen is mij gebleken dat het Englandspiel nooit zo’n catastrofe zou zijn geworden als Echtenerbrug niet zo’n verraderlijke rol had gespeeld.

Echtenerbrug. Ik moest ermee beginnen toen ik het boek over deze spionage-tragedie schreef. Het boek is inmiddels geheel uitverkocht en alleen nog maar antiquarisch te verkrijgen. Daarom hier een korte samenvatting.

Lodo van Hamel

Lodo van Hamel, de eerste Nederlandse geheime agent,  zou  in oktober 1940 teruggaan naar Londen. Dit was tevoren afgesproken en uitstel was gevaarlijk, want hij liep rond met een al te duidelijk vervalst paspoort. Van Hamel was voorbestemd om in Londen leiding te geven aan de Inlichtingendienst. Hij had inmiddels een koffer vol belangrijk spionagemateriaal verzameld.  Zijn superieuren  besloten hem en vier anderen met een watervliegtuig op te pikken van het Tjeukemeer.  Dat moest gebeuren in de nacht van 12, 13 of 14 oktober 1940.
Hij werd vergezeld door zijn naaste assistent Hans Hers en drie anderen, die ook graag naar Londen wilden:  Lourens Baas Becking,  Jean Mesritz en Marion Smit. Het vijftal verzamelde zich op de 12-de in het koffiehuis van Echtenerbrug . Ze vertelden dat ze op het meer de vogeltrek wilden bestuderen, maar wekten argwaan. Een boerin waarschuwde tot drie keer toe de dorpsveldwachter.

De eerste nacht gingen de vijf tevergeefs het meer op. Mist in Engeland hield het watervliegtuig aan de grond. Toen de vogelaars de volgende middag weer in het koffiehuis zaten, kwam de dorpsveldwachter schuchter hun papieren controleren. Hij was snel tevreden, maar de argwanende boerin had inmiddels al de rijksveldwacht gewaarschuwd. De rijkswacht belde de Sicherheitsdienst in Leeuwarden. Dat gebood een stevig onderzoek.

Maar het vijftal was al voor de tweede keer het meer opgegaan. De rijkswachter ging er met de veldwachter achteraan. Omdat over het meer een dikke grondmist hing, kon de rijkswachter de vogelvrienden niet vinden, maar hij hoorde wel een vliegtuig diverse malen laag overkomen. Het toestel kon evenwel niet landen in de dikke mist.

Toen Van Hamel en zijn metgezellen de volgende morgen terugkeerden in Echtenerbrug, werden ze meteen gearresteerd door de rijkswachter. Hij verdacht hen ervan Engelandvaarders te zijn. De arrestanten vertelden dat ze Nederlandse officieren waren met een belangrijke opdracht van de regering in Londen en  vroegen om een half uur voorsprong om te ontkomen.  Dat weigerde de politieman. Hij  had niets met de regering in Londen te maken, zei hij, en droeg hen over aan de SD.

Het Tjeukemeer, gefotografeerd door Geert Sines.

De Duitsers sloegen meteen groot alarm. Omdat ze vermoedden dat het vliegtuig de komende nacht een tweede poging zou wagen, werden 2.000 Duitse soldaten rond het meer geposteerd. Toen het toestel inderdaad die nacht weer boven het Tjeukemeer verscheen, ontstond een luchtgevecht waarbij tien Duitse soldaten om het leven kwamen en het vliegtuig ter nauwer nood wist te ontkomen.  In het ochtendgloren spoorden de Nederlandse politiemannen de koffer vol spionagegegevens op, die Van Hamel op een eilandje had verstopt, en overhandigden hun vondst trots aan de SD.
Zodoende kreeg de SD onder aanvoering van Sturmbannführer Schreieder zoveel materiaal in handen dat hij dé spionage expert van de SD kon worden. Bovendien raakten de Engelsen  overtuigd van de onbetrouwbaarheid van de Nederlanders. Daarmee waren door voorwaarden geschapen voor het Englandspiel, dat zoveel leed en ellende zou veroorzaken in de Nederlandse illegaliteit.

Rouwadvertentie voor Van Hamel

De dappere Lodo van Hamel werd zwaar gemarteld, ter dood veroordeeld en in juni 1941 op de hei bij Bussum gefusilleerd. Zijn naaste medewerker Hans Hers kreeg levenslang en overleefde de oorlog.  Baas Becking en Smit overleefden eveneens de oorlog. Mesritz lukte dat niet. De foute rijksveldwachter werd na de oorlog tot 3 jaar gevangenis veroordeeld.

En dan dat verrukkelijker kontje!

Avondritueel. Ik doe de lampen uit, de deuren op slot en beklim de trap omhoog, naar de slaapkamer. Zij ligt al in bed, slaapt waarschijnlijk al door het oneindige gekissebis van Pauw en Witteman. Ik doe het zachtjes want een krakende traptrede kan haar al wakker maken. Dan zie ik een bolletje op het tapijt van de trap. Wat aarde? Een pluisje wol? Nee, het is een spin. Spinnetje, moet ik zeggen, niet meer dan een centimeter groot. Ik trek de slipper van mijn voet en leg zorgvuldig aan voor de fatale klap. Zij die daar boven slaapt is als de dood voor spinnen, wordt al hysterisch als ze er één ziet, laat staan bij de gedachte dat zo’n beestje met z’n enge poten over haar blote huid loopt, op weg naar ik weet niet waar. Om haar heb ik er al zoveel doodgeslagen dat het  routine is geworden. Grote exemplaren pak en plet ik met een papieren tissue, kleinere vermorzel  ik met de hand. In ons huis geen spinnen.

Ik sta te trillen op mijn poten, ben gespannen als een speer. Zij zit in haar web en doet alsof ze mij niet ziet, niet interesseert, maar ik weet wel beter. Sinds onze ogen elkaar kort kruisten, kan ik haar niet vergeten, wat ik ook probeer. Ze is betoverend. Ze staat prachtig hoog op haar lange poten, alle acht even rank en mooi behaard. Haar ogen glanzen als druppels vocht. En dan haar achterlijf, kort, rond, strak en verrukkelijk. Ze maakt iedere dag de mooiste webben, strak en delicaat als het mooiste kant. Mijn pedipalp staat op uitbarsten. Ik heb mijn web verlaten en ga, nee moet haar bespringen. Nu.

Nee, nog niet. Ik moet het rustig aan doen, hitsige gek die ik ben. Als ik vast kom te zitten in haar web, ben ik reddeloos verloren. Ze spuit me plat, maakt pap van me en zuigt me leeg met dat zoete mondje van haar. Nee, nee, ik moet me beheersen, zachtjes haar web wiegen, ritmisch tokkelen op haar snaren, haar geduldig verleiden tot ik haar mag beklimmen en in haar leeg mag kolken. Na die verrukking mag ze alles met me doen. Opeten zelfs. Het kan me niet schelen, als ik haar maar een paar kostelijke minuten mag bezitten en betoveren.

Nu moet ik op haar af, onbevreesd, waardig, ingetogen, alsof het mij niet interesseert. Mijn bloed giert door mijn lijf, stuwt van achteren naar voren. Mijn bulbus staat op springen. Ik ben bang dat ik voortijdig ontplof. Ik houd even halt.

Zwap! Iets groots en zwart suist op mij af. De dreun komt vlak naast mij meer. Instinctief weet ik wat het is: de dood. Ik schiet weg, zo plat als ik kan, langs de rand van het tapijt. Ik weet dat dit het onherroepelijke einde is. Maar er is geen film waarin mijn leven voorbij flitst. Er is maar één beeld: zij met schrikogen in haar web. Dan opnieuw een grote, zwarte dreun. Ik trek al mijn poten in, maar het is raak dit keer. Ik kraak maar voel niks. Ik ben verdoofd door angst. Het laatste wat ik zie is haar heerlijke kontje, terwijl zij wegvlucht uit haar web.

Met mijn vingers veeg ik het donkere bolletje de traptrede af, bang voor een vlek op het tapijt. Het komt terecht op de plavuizen van de gang. Voor de zekerheid plet ik het met mijn slipper en raap het restant op. Er blijft een klein vochtplekje achter op de vloer. Met een wc-papiertje haal ik het weg en loop naar boven, naar de slaapkamer. Zij slaapt al als ik me zachtjes naast haar vlij. Toch vraagt ze van ver weg: Wat deed je?
Niks hoor, schatje. Ga maar lekker slapen, fluister ik geruststellend.

Het kettinghuis aan de Pier Christiaansloot.

Eén voetstap kan een lawine veroorzaken, één e-mail een familiereünie. De e-mail komt uit Delfstrahuizen (Dolsterhuzen),  een Fries dorp gelegen op door de familie uitgeroepen Heilige Grond. In het gebied tussen Oosterzee – Gietersevaart en Echtenerbrug zijn de liefdesbanden gesmeed die tot ons bestaan hebben geleid. De paar druppels Fries bloed die we nog  in ons hebben gaan onmiddellijk brûze en siede en bûnzje troch ús iere, zodra we die contreien betreden. Dat doen we overigens niet al te vaak. De laatste pelgrimage dateert uit 1994.

De winter van 1994 wel te verstaan, ook niet mis. Ik ben in gezelschap van een broer en een plaatselijke enthousiasteling. Friesland ligt er diepgevroren bij. De kou bijt door onze kleren heen. Vaarten en meren zijn van ijs. Dat maakt het mogelijk over de Pier Christiaansloot te lopen naar een afgelegen en afgeschermd huis, een monument uit de familiegeschiedenis.  Hier woonde en werkte van 1911 tot 1914 onze pake als kettingwachter. De Pier Christiaansloot is een belangrijke scheepvaartverbinding tussen de Friese meren en de waterwegen van Drenthe en Overijssel. Onze grootvader moet er tol heffen van de passerende schepen en pas als er voldoende betaald is, laat hij de ketting zakken, die over de brede vaart is gespannen.

Us pake als kettingwachter

Het is er prachtig. “Het is altijd een prachtig en weids landschap, ongeacht welk jaargetijde het ook is”, zingt het boek Tusken Tjûkemar en Tsjonger. “Het voorjaar met de lawaaierige weidevogels, krassende meeuwen en meerkoeten. ’s Zomers, met de groene scharlanden en het geboomte aan de kant van Oldelamer, waar de roep van de koekoek nog altijd veelvuldig is te horen. In de herfst, wanneer eenden en reigers de slatmodder op de slootkant op etenswaar onderzoeken. ’s Winters, wanneer de uitgestrekte weilanden zonder vee er dor en doods bijliggen. Het blijft een prachtig stukje van het Friese landschap.”

Pake heeft het er best naar zijn zin, maar laat zich gek maken door de brieven van zijn broer, die politieagent in Zaandam is geworden en veel meer salaris ontvangt. Opa gaat zijn broer achterna, maar merkt al snel dat het leven in Holland heel wat duurder is, dat er geen gratis dienstwoning is en zelfs geen tuintje voor een melkgeit  en wat groenten.

Met mijn videocamera leg ik vast hoe we over de bevroren vaart glibberen naar de verscholen woning met de smeedijzeren  naam It  Ald Ketting (De Oude Ketting). Het witgepleisterde huisje kijkt met twee maal twee ramen uit op de Christiaansloot. Glazen windschermen houden een terras uit de wind. Een tv-antenne en een tv-schotel  zorgen voor de verbinding met de rest van de wereld. Voordat we ook maar één voet op het domein hebben gezet, is de huidige eigenaar het huisje al uitgeschoten: een kalende Duitser, gehuld in twee truien, donkere joggingbroek en sloffen, niet echt onvriendelijk, maar ook niet echt vriendelijk. Veel kan hij ons niet vertellen. Die naam heeft hij niet zelf bedacht. Het huis heette al zo toen hij het in 1983 kocht. De eerste winter was het er vreselijk koud. De kachel kon het niet aan, het vroor binnen drie graden. Hij heeft het dus flink moeten isoleren. Het huis staat er, volgens zijn schatting, al zeker honderd jaar. Bla-bla.

In het huis komen we niet en daarom roepen we maar gauw auf wiedersehen en glijden met gemengde gevoelens over het ijs terug naar onze warme auto. Het is een rare gewaarwording dat er nu een Duitser voor zijn plezier woont in het huis van us pake.

Het wordt  nog gekker als ik onlangs een e-mail ontvang vanuit de Heilige Grond: “De Duitser, die niet vriendelijk, en niet onvriendelijk was, en er tot een aantal jaren woonde, is  in feite een Pool, die in de oorlog koos voor Duitse zijde. Na de oorlog vluchtte hij, inmiddels SS’er, te voet naar Duitsland, om jaren later van oorlogsbuit het huis te kopen aan het Kettingpad. Daar overleed hij een aantal jaren geleden.”

 

Aan de kapstok?

Shocking News! De meest idyllische plek uit onze familiegeschiedenis blijkt te zijn bewoond door een SS’er. Een overloper nog wel. Die zijn geroofd bloedgeld witwast aan de Pier Christiaansloot. En het vriendelijke huisje van pake omvormt tot een onneembare vesting, een fanatiek mitrailleursnest. Op één van de mooiste plekjes van Friesland, o Fryske grûn! Het doet me goed dat de eerste winter de Poolse SS’er heeft doen bibberen en klappertanden.

Ik breng mijn broer het shocking news. Hij stelt een neef op de hoogte, die juist bezig is zijn oude familiefoto’s te scannen en die het nu helemaal de hoogste tijd vindt om alle klein- en achterkleinkinderen van us pake bijeen te roepen. En daarom vindt binnenkort een nieuwe familiereünie plaats waarop we met zijn allen naar mijn oude videofilmpje van It Ald Ketting en zijn SS-bewoner zullen kijken.

Twijfels

Ik moet  toch nog even met mijn tipgever praten, voordat we de SS’er collectief zijn gemene kop afhakken en dumpen in de Pier Christiaansloot. Was hij echt een SS’er? Kon een Pool toetreden tot dit elitekorps van Hitler? Bestonden er werkelijk niet-arische SS’ers? Liet de SS-Kameradschaft toe dat je jezelf verrijkte met oorlogsbuit?

Lange Jaap

Daar staat ie dan, Lange Jaap, na 261 kilometers, dertien etappes, 3.625.000 stappen, drie uur te laat. Want drie uur eerder barstte midden in de kale Zandpolder een stortbui los die ons tot op onze ruggen kletsnat maakte. Geen enkele bescherming. Het lokkende kopje koffie op onze wandelkaart wordt buiten het seizoen niet geschonken. De bus rijdt dan ook niet en zelfs de taxichauffeur neemt in de wintermaanden zijn telefoon niet op. Er zit niets anders op dan, zompend in onze wandelschoenen, de laatste vijftien kilometers van het Hollands Kustpad af te leggen, als verkleumde drenkelingen, gestrand in het zicht van de haven. Na anderhalf uur doemt Lange Jaap op, de reddende reus aan het einde van onze wandeltocht. En verhip, de wind heeft ons alweer grotendeels droog geblazen.

Op onze wandeltocht (Lange Afstands Wandelpad 5-2 & 3) hebben we er al heel wat gezien, maar de twintigste is de mooiste. Het is met zijn 63,5 meter de hoogste vuurtoren van heel Europa, al zie je dat niet aan hem af als je er langs loopt over de dijk. Hij telt maar liefst zeventien verdiepingen en 284 traptreden. Hij heeft zestien zijden en is opgebouwd uit zware gietijzeren platen, van buiten knalrood geschilderd. Maar de kroon op dit alles: een vuurtorenwachter die waakt over het omringende, gevaarlijke water ontbreekt. Die bestaat niet meer.

De laatste stappen op het Kustpad

Pas bij restaurant ‘Nogal Wiedes’ in Huisduinen scoren we onze eerste versnapering van de dag, de dames een glas wijn, de heren een mooi glas bier. Tevreden kijken we uit over de woelige zee en laten onze gedachten terug fladderen. We hebben de kust verkend vanaf het brede strand van Hoek van Holland tot aan hier. We slingerden door duinen, polders, dorpen, steden, bossen, over dijken, langs vaarten, kanalen en stroompjes. Een mooie route.
Indrukwekkende beelden hebben zich vastgezet in ons geheugen:
De glazen stad – al die aaneen geregen kassen als gigantische monsters, die de grond opvraten, maar inmiddels aan het vervallen en instorten zijn, wachtend op de genadeklap van de oprukkende huizenbouw.
De diepe sporen van de oorlog. De Waalsdorpervlakte met het sobere monument voor de gevallenen uit de oorlogsjaren, ruim 250 mensen vermoord door vuurpeletons. Het strand van Scheveningen waar Peter Tazelaar onder het zicht van de Duitse mitrailleurs in het ijskoude water alsmaar stond te wachten op Erik Hazelhoff Roelfzema (Soldaat van Oranje).
Het strand van Katwijk, waar ik met Englandvaarder Pieter Dourlein heb staan zwijgen terwijl we ons suf peinsden over het mysterie van het Englandspiel.
Het Van Stolkpark in Den Haag met het gedenkteken voor de 59 kameraden van Dourlein. En het monument voor Indonesië, een stukje verderop.  Restjes Atlantikwal in de duinen.

De verschroeide duinen bij Schoorl

Maar vooral: de ongrijpbare zee en zijn handlanger de wind. Samen heersen zij over de ontembare grens tussen land en water, altijd in beweging, altijd aan het veranderen.

Sommige kunstenaars zien de zee als metafoor van de mens en zijn ziel. De dichter Willem Kloos:
De Zee is als mijn Ziel, in wezen en verschijning,
Zij is een levend Schoon en kent zichzelve niet.

Of mijn favoriete dichter J. B. Charles:
Dank, Here Jezus, voor de Zee.
Ik droom er in en vecht er mee
en zij stroomt goedig door mijn wezen.
Dank Here Jezus voor de Zee.

Waar de blanke top der duinen ..

Het strand verschuift, de duinen wandelen. Aan zee beukt en kolkt het. De branding loopt zich te pletter op het strand, brabbelt en schreeuwt. Geen wonder, die angst en afkeer van de mens voor de zee, de razende zee die schepen verslindt en mensen verzwelgt, de zee als de gesel Gods, als zondvloed voor de zondige mens. Tot het einde van de 19-de eeuw vertoonde geen mens zich daarom in de duinen en op het strand, uitgezonderd jagers, stropers en jutters.

En wandelaars. Ik klim het duin op. Achter me razen de zee en de wind. Zand stroomt in mijn schoenen. Het duin is vloeibaar en niet hoog. En dan voor me uit zie ik het welvarende vlakke land, strak getrokken, ingekaderd door sloten, hagen, vaarten en wegen. De stilte suist in mijn oren. En ik verbaas me dat die fragiele hoop zand ons met hondentrouw blijft beschermen tegen die verleidelijk mooie, maar volledig onbetrouwbare moordenares van een zee.

Dank Wie-dan-ook voor de Duinen.

Iederjaar geurt de akelei in de tuin.

Het is niets geworden met de akelei, de trots van mevrouw Room (niet haar echte naam). Tegen zoveel geweld kan zo’n plant niet op, ook al had ze het zo naar haar zin tussen de takjes en de rotte bladeren, die toen nog wel waren toegestaan in die tuin. Ieder voorjaar weer was mevrouw Room opgetogen als na de koude winter de akelei weer uit de grond omhoog kroop en haar knoppen ontvouwde. De akelei heeft een schilderachtige, fraai gekleurde bloem met eigenaardig gekromde, lange sporen aan de achterkant. Gelukkig leeft de plant voort in onze tuin. We kregen wat stekken, die het ook bij ons heel goed doen.

Als de akelei in bloei staat, denken we aan mevrouw Room, die in haar eentje het huis aan de overkant wèl deed leven. ‘s Morgens wandelde ze parmantig naar de supermarkt voor haar dagelijkse boodschappen, keurig en fleurig gekleed, een sjaal koket om haar hals geslagen. Tot ‘s avonds laat brandden er de lichten van haar leeslamp en van het aquarium. Soms hing er uit de ramen de kleurige was van een elftal. Aanvankelijk spraken we elkaar niet veel, tot ze een keer de moed had bij ons aan te bellen. Ze wilde niet klikken, zei ze, maar ze werd er zo vreselijk nerveus van.
Van wat?
Van uw dochter. Ze klimt ‘s avonds uit haar raam en loopt dan door de goot.
Mevrouw Room kreeg er hartkloppingen van.

Dat hart heeft het overigens heel lang uitgehouden. Ze werd ruim negentig jaar. Haar bezorgde kinderen hadden haar liever in een tehuis gehad, zeker toen ze steeds vaker begon te vallen, maar zij capituleerde niet. Zo lang ze kon liep ze dagelijks naar de supermarkt, met haar rollator, keurig en zwierig gekleed. En ze stierf in haar eigen huis, in haar eigen bed, in haar eigen slaapkamer, één hoog achter.

Ze vond het een fijn huis, maar de buurt vond ze verschrikkelijk toen ze er in 1942 kwamen wonen. Ze zagen ons aan voor NSB-ers, vertelde ze. Voor haar hadden er joden in het huis gewoond en volgens de buurt waren die eruit gegooid om plaats te maken voor mevrouw Room en haar gezin. We waren helemaal niet van de NSB, zei ze verontwaardigd. En het was gewoon een huurhuis.

De jodenster, verplicht vanaf april 1942.

De stenen van het huis spreken niet, maar op de website www.joodsmonument.nl vind ik de naam van de bewoner: David Frank, geboren 24 maart 1899 in Hilversum, gestorven (zeg maar: vermoord) in Auschwitz, 30 september 1942, oud 43 jaar. In het Streekarchief zoek ik verder. Er wonen omstreeks 1942 32 mensen met de naam Frank in Hilversum. Beroepen: arts, kamerverhuurster, vertegenwoordiger, koopman (7 keer), muzieklerares (3 keer), winkelier, pastoor, ambtenaar, fabrikant, chauffeur (2 keer), chemicus, automonteur, kleermaker en onderwijzeres. David is koopman in luxe artikelen. Hij is getrouwd met Marianne de Vries uit Amsterdam. Ze hebben twee kinderen, Jacques (uit 1927) en Jo David (1929). In 1934 sterft het oudste kind. Als een jaar later een derde jongen wordt geboren, neemt hij de naam Jacques over. Materieel gaat het hen voor de wind. Ze gaan steeds beter wonen en in 1936 betrekken ze het huis in deze prettige buurt.

Dan breekt de oorlog uit. Nederland wordt bezet. Een lawine van anti-joodse wetten wordt uitgestort over het land. Joden worden vernederd, geïsoleerd en opgejaagd. Vanaf april 1942 zijn ze verplicht een jodenster te dragen. Sinds de hersft van ’42 worden joden onverwacht uit hun huizen worden gehaald. Zoiets moet ook in onze prettige buurt gebeurd zijn. Een vrachtwagen die bij het huis aan de overkant stopt. Gebons, geschreeuw, gegil. Niemand uit de buurt komt tussenbeide. David moet mee. Zijn vrouw en kinderen (7 en 13 jaar oud) ook? Daar staat niets over vermeld. Hebben ze weten te ontvluchten?  Hebben ze de oorlog overleefd? Joodsmonument  meldt alleen de sterfdatum en -plaats van David Frank. In 1972 wonen er nog maar elf mensen met de naam Frank in Hilversum.

Zondagmiddagverkeer in Soest

Er zijn ook vrienden, die niet mee wandelen met ons. Dat doen de meeste vrienden niet. Maar in Soest stuiten we op een ongekende variant. Daar is de route per fiets uitgezet en later door de wederhelft nauwgezet verkend. Er kan dus niets mis gaan, zeggen ze. Het geeft de wandeling een extra lading. Stel je voor dat we toch mis lopen, afdwalen van de route en de weg moeten vragen aan een toevallige dorpeling. Dat zou pijnlijk zijn want zoiets blijft natuurlijk niet langer dan twee à drie uur verborgen, voordat zo’n vuurtje gaat lopen door het hele dorp. Dus vertrekken we met ogen op steeltjes, de beschrijving in voortdurende aanslag, de gps op scherp.

Het valt gelukkig reuze mee. Het zonovergoten Soest ligt lui en verleidelijk uitgestrekt te spinnen in de nazomerse warmte. Nauwelijks lawaai, zonnige geluiden als op de zondagmiddagen van vroeger, uitsluitend huizen van tegen het miljoen en bijpassende auto’s. We hebben de camera in de aanslag, want het moet hier wemelen van de beroemdheden. André Bolhuys (hockey), Piet Ekel (acteur), Conny Vink, Peter Koelewijn en Herman van Veen (zangtalenten), Jan Zwartkruis (oud-voetbalcoach), Pompette (agrarisch columniste), Ria Bremer, Cees van Drongelen, Wilfred Genee en Koos Postema (tv-coryfeeën), maar geen van allen laat zich zien.

We klimmen de Prins Bernhardlaan omhoog, van oorsprong een holle weg, zegt de beschrijving, en komen bij een grote grasvlakte vol zomerse tafrelen: spelende kinderen, volleybalspelers rond een net, een partytent met klapstoelen in de schaduw, jongens, meisjes en scooters, een blond meisje dat vier eigenzinnige honden uitlaat, een hoog vliegtuig dat een krijtstreep krast op het azuren blauw. Dit is het Soester evenemententerrein.

We moeten afslaan om te kijken naar mensen die in een fraai tot woning verbouwde watertoren wonen, maar ze zijn met z’n allen druk in de tuin bezig met een waterslang. We zijn hier op één na hoogste punten van de Eng, ongeveer 20 meter boven N.A.P. 21 meter om precies te zijn, meldt de gps.

Via een omweg komen we weer bij de groene grasvlakte. Op no 88 is het hospice De Luwte gevestigd, zegt onze tekst. Even verderop passeren we de Witte Burcht. Er naast staat een fraai gerestauteerde boerderij van het type dat je eerder in Zuid-Limburg zou verwachten. Deze boerderij is in 1942/43 gebouwd in opdracht van de Duitsers. Hij was bedoeld als modelboerderij om die domme Soester agrariërs te leren hoe wel geboerd moest worden.

We ronden molen de Windhond en dalen af naar de Kerkebuurt met zijn dorpslinde, zijn  dorpspomp, herberg De Drie Ringen en de oude dorpsschool. Even verderop doet zich een gevaarlijke verkeerssituatie voor: een heer op fiets en dravend paard kruist paard en wagen met andere heer. Het paard van de meneer op de fiets toont enthousiaste belangstelling voor paard van wagen, maar de meneer op de wagen wil onverstoorbaar verder rijden, wat het paard van de fiets helemaal niet leuk vindt. Waarop de meneer van de fiets snel afstapt, een hek opent en zijn paard de weide instuurt. Daar staat een ander paard het dier al op te wachten en even later rennen ze getweeën over het gras.

"Paarden zijn sociale wezens".

“Paarden zijn heel sociaal’, zegt de meneer van de fiets – en van het paard. Wij zeggen hem dat we het hier zo mooi en zo vriendelijk vinden, een prettige mix van stedelingen en agriërs. “We hebben respect voor elkaar’, legt de meneer uit. “We bemoeien ons niet met elkaar, maar bekommeren ons wel om elkaar.” Mooie woorden op een mooie zondagmiddag. “Dat geldt ook voor hem”, voegt hij eraan toe en knikt in de richting van een verre boerderij. Uit de beschrijving weten we al wat dat is: de stulp van Herman van Veen. We maken een foto – zonder Herman en lopen verder naar het einddoel. Zonder vragen, zonder verdwalen.

Gelopen: 7, 82 km. Rest nog: 493,18.

Delfshaven: nog nooit geweest.

Bij bijzondere gebeurtenissen krijg je bijzondere geschenken. Ook wij. De familie en de vrienden schonken ons een dik boek vol wandelroutes, die zij voor ons hadden uitgekozen en soms zelfs hadden bedacht. Aangezien onze familie- en vriendenkring omvangrijk is kregen wij circa 600 wandelkilometers voor de kiezen. Daarvan hebben we er inmiddels zo’n 90 km achter de rug. Soms wandelen we getweeën, soms zijn er meelopers, soms worden we op het eindpunt opgewacht, maar soms ook worden we gegidst, zoals deze keer in Delfshaven. Daar zijn we in ons hele leven nog nooit geweest. Goede vriend Bram wel, die is er geboren en getogen.

Piet Hein is er ook geboren, en André van Duijn, de Watergeuzen zijn er binnen gevallen en later weer verdreven door de Spanjolen. De Pilgrim Fathers zijn er vertrokken naar de Nieuwe Wereld geweest en het wemelt er van de historische gebouwen. En van de bierbrouwerijen en de kroegen, want een havenstad kan natuurlijk niet zonder.

Standbeeld voor Piet Hein.

Het is vooral de jongste geschiedenis die ons boeit. Dingen die vanzelfsprekend waren en het nu niet meer zijn: de waterkoker, waar je alle werkdagen warm water kon kopen, de sigarenboer, waar je één of twee sigaren voor je vader moest halen, de saamhorigheid in een straat. Als er een voorstelling in de straat werd gegeven gebeurde dat vanzelfsprekend voor het huis van het echtpaar, dat slecht ter been was en het huis niet meer uit kon. Maar er waren ook dingen, die nu vanzelfsprekend zijn en toen zeker niet. Bram herinnert zich nog van voor de oorlog dat hij voor het eerst een neger zag en dat hij die met een paar jongens uit de buurt in stille verwondering hebben gevolgd.

De oorlogsjaren waren heftig in Delfshaven. Het werd niet getroffen door het bombardement van mei 1940, waardoor Nederland moest capituleren voor de Duitse troepen, maar het werk in de haven kwam nagenoeg stil te liggen. De vader van Bram ging werken ‘in het puin’. De verwoeste binnenstad moest opgeruimd worden, straat voor straat, schep voor schep. In 1943 vielen geallieerde brandbommen, bedoeld voor de Keilehaven, per ongeluk op het Marconiplein en de Schiedamseweg. Brams vader zag het vanuit het centrum gebeuren. Dodelijk ongerust repte hij zich naar huis in de Watergeusstraat. De buurt telde 326 doden en ruim 400 gewonden, maar zijn gezin was ongedeerd. Toen hij de volgende dag wakker werd, was zijn haar in één nacht grijs geworden.

Bram bij zijn ouderlijk huis

Over dat bombardement wordt veel gezwegen, hoeveel leed het ook heeft veroorzaakt. De overlevenden willen de geallieerden liever niets verwijten, maar natuurlijk zijn de Duitsers de schuld van dit alles. Hadden ze Nederland maar met rust moeten laten.

Bram is een boeiende gids, die volgens zijn eigen woorden, ‘het Rotterdamse gevoel nog steeds in de genen heeft, ook al woont hij daar allang niet meer. En .. ook niet onbelangrijk, hij weet ook waar het heerlijk drinken en happen is.’ Als we aanschuiven voor een lekkere hap hebben we 8,72 km gelopen, lang geen persoonlijk record, maar wel een heel persoonlijke wandeling. Er wachten nog 501 andere kilometers.

Ik moet het zonder insulinepomp stellen

Denk eraan dat je insuline niet bevriest in het vliegtuig of gaat koken in de auto. Denk eraan ruim voldoende naalden, teststrips en insuline mee te nemen. Houd extra suikers bij de hand voor als je een hypo (te lage bloedsuiker) krijgt. Neem een extra glucosemeter en  insulinepomp mee en stop ze in een andere koffer. Zorg voor een doktersverklaring voor de douane. Denk aan de andere voeding en spuit voorzichting. Denk aan de gevolgen van ontspanning: je kan minder insuline nodig hebben. Denk aan de gevolgen van ongebruikelijke inspanningen: je bloedsuiker gaat omlaag. Denk eraan dat warmte je lichaam gevoeliger kan maken voor insuline. De ‘vakbladen’ voor diabeten staan bol van de waarschuwingen en aanwijzingen.

Ook de importeur van mijn insulinepomp laat zich niet onbetuigd. Hij laat weten dat het verstandig is een reservepomp mee te nemen, voor het geval je eigen pomp stuk zou gaan. Je kunt die gratis lenen maar moet het apparaat (€ 3.500.-) wel verzekeren tegen verlies en diefstal. Bedankt voor het aanbod, maar ik heb al zoveel bagage en reservespullen bij me dat ik opzie om ook nog eens zo’n duur pakket mee te nemen.

De Franse zon schijnt en het water van het zwembad klotst tevreden en daar lig ik dan vakantie te vieren, uitgestrekt op een deck chair, gehuld in zonnebrand met de juiste factor, mijn insulinepomp ingesteld op gematigde snelheid, mijn insuline in de groentenla van de koelkast, mijn Dextro’s en Hypio-Fits binnen handbereik. Als ik opsta van het zonnebaden is mijn buik nat van het zweet. En ook mijn insulinepomp. Het glas is beslagen. De knopjes reageren niet meer. Er verschijnt een tijding: KNOP PUNT. Dat blijkt later te betekenen: ONHERSTELBAAR STUK.

Ik bel de importeur in Nederland. Ik moet mijn boodschap inspreken, want het is weekenddienst. Sterker nog: het is eerste pinksterdag, maar ik word al na 15 minuten teruggebeld. Ik betuig mijn oprechte spijt dat ik zonder reservepomp op reis ben gegaan. De juffrouw maakt er geen punt van en zegt dat ze een vervangende pomp zullen opsturen, maar dat die waarschijnlijk pas woensdag bij mij zal arriveren. Kunt u het zo lang redden?  Ja, verzeker ik haar, ik hou het wel een paar daagjes uit.

Dan heb ik wel een insulinepen en naalden nodig, dingen die ik al jaren niet meer gebruik. De dorpsarts heeft een uizichtsloos bandje op staan. Dan maar naar de Franse buurman. Ik kan het beste naar de spoedeisende hulp in de stad gaan, legt hij uit en begint meteen te bellen. Pinksteren zit dicht gespijkerd met geluidsbandjes en niet-dienstdoende instanten, maar monsieur Bidon laat zich niet kisten. Leer hem de ziekenhuizen kennen! Zijn vrouw kijkt onbewogen toe, ze heeft Alzheimer.

Met twee auto’s komen we aan bij het ziekenhuis. Door een loketje worden we te woord gestaan. Mr. Bidon legt omstandig uit dat deze buitenlander dringend insuline nodig heeft, maar de lokettist wil eerst papieren zien en adressen hebben. De buurman zucht en steunt en legt nogmaals het geval uit. Er is een verpleegster die Engels spreekt. We hebben alleen maar een receptje nodig. Zij stelt ons gerust. Mr. Bidon haast zich naar huis, naar zijn vrouw. Wij beginnen met wachten.

Een half uur later haalt de verpleegster ons op. Is het gelukt? Ze brengt me naar een behandelkamer. Ik moet op het bed gaan liggen. Ik heb alleen maar een receptje nodig! Mijn koorts, bloeddruk, zuurstof en bloedsuiker worden gemeten en ik moet blijven liggen tot de dokter komt. Door de gang schuiven spoedgevallen voorbij. Ik wacht ruim een uur. Dan worden opnieuw mijn koorts en bloedsuiker gemeten en mag ik verder wachten.

In de behandelkamer voor een recept

Het loopt tegen elven als ik het recept krijg en een adres, niet van een apotheek, maar van het Commissariat de Police. Daar moet ik mij met het recept vervoegen. Daar wordt dan gebeld met de dienstdoende apotheek dat ik insuline kom halen. Het is inmiddels pikdonker en Franse steden zijn dan desolaat en luguber. Het rolluik van de apotheek is omlaag. Door de tralies zie ik achterin een lichtje branden. Ik bons op het luik. Een bleke vrouw duikt op, gebaart naar een donker zijstraatje. Daar, door een zwaar beveiligd loket, krijg ik m’n insulinepennen en naalden. Eerste pinksterdag zit er bijna op als we dwars door de zwarte nacht onze vakantiewoning terugvinden en ik me beraad hoe ik met alleen snelle insuline de komende dagen en nachten kan doorkomen

De Franse politie weet ervan.

‘s Dinsdags belt de importeur dat de pomp morgen voor 5 uur wordt afgeleverd op mijn vakan tieadres. Exacter kon de Franse TNT helaas niet zijn. Ik wacht de hele woensdag, maar geen pakje. De importeur vindt dat gek, gaat zijn best doen. Donderdag zit ik opnieuw aan huis gekluisterd. Weer geen pakje. Ik klaag mijn nood bij de importeur. Die wil een koerier uit Nederland mijn kant opsturen, maar dat is me teveel gedoe en ik ben het wachten bij het zwembad zat. ‘s Maandags wordt het pakje keurig bij mij thuis bezorgd. Ik ben opgelucht en blij. De vakantie zit er op.

De lente lacht in de tuinen en in de bomen. De wolken worden steed witter en wonderlijker. De vogels worden het zingen niet moe en de dagen weten van geen ophouden. Dit is het jaarlijkse moment dat Wim, van een paar huizen verderop, komt aanlopen met de geheel overbodige vraag: ‘Bij wie is het dit jaar?

We kennen alletwee het antwoord dondersgoed. Het ene jaar spelen we het bij hem, het andere jaar bij mij. Al sinds 1976 brengen wij de kortste nacht van het jaar scrabbelend door, van zonsondergang (ca. 22:00 uur) tot zonsopgang (tegen 05:00 uur). En iedere keer verkneukelen we ons al weken tevoren en treffen we geruisloos onze voorbereidingen, want het mag ons die nacht – ook al is ze kort – aan niets ontbreken. ‘Chileense wijn, Franse kaasjes, Schotse whisky, Hollandse haring en lekkere lazy music.

In 2010 scrabbelden we heerlijk buiten.

En het wordt helemaal geweldig als de nacht ons welgezind is en we buiten bij lamplicht onder een parasol mogen spelen met om ons heen onbestemde nachtgeluiden, een plotselinge eruptie van kattengeblaas en een verre auto, die een lang spoor van geluid achter zich aan sleept. Tegen vieren – als de einder begint te gloren – klimt de merel op zijn hoge tak en begint zijn jubelend lied.

In het beginjaren van onze tweekamp pakten we dan de fietsen om te zien hoe de prille zomer ontwaakt. Nu sluipen we met een zachte grijns naar bed en worden niet wakker voor de zon naar zijn hoogste punt is geklommen. De dagen daarna hebben we het weer druk met het verslag van onze scrabblenacht, want onze fans willen natuurlijk weten wie er dit keer heeft gewonnen, hoewel voor ons het voortzetten van de traditie belangrijker is dan het winnen.

Dit jaar speelden we onze 47-ste partij – binnen, want het was helaas te koud buiten. In het begin van onze reeks speelden we twee partijen in een nacht. In 1999 zijn we overgestapt op duplicaat-scrabble. We hebben alle twee dezelfde letters op ons plankje staan en we pijnigen onze hersens om de hoogste score te vinden. We kennen geen tijdslimieten en raadplegen vrijelijk en schaamteloos de officiële Scrabble-woordenlijst. We leggen vaak woorden aan waarvan we het bestaan en de betekenis niet kennen. We strijden voor ieder puntje, want alle uitslagen tellen mee voor onze statistieken.

De strijd is gestreden.

Wim won dik. Ik zag de scrabble over het hoofd in A-B-L-O-O-S-S* en dat kostte me 50 punten. Mijn gemiddelde over 47 partijen is nu 498 punten en dat van Wim 496. Nu al kijken we verlangend uit naar juni 2012 om wat aan die cijfers te kunenn doen.

*Wim maakte met die letters BASSOLO

De Holstentor van Lübeck

Lübeck. De naam kennen we – maar waarvan ook alweer? -, de stad niet. We gaan er een paar dagen heen. Lübeck blijkt achter Hamburg te liggen, op korte afstand van de Oostzee. Over de fameuze Autobahn is het een rit van niets; vlak land en naarmate je nadert steeds meer zilte lucht en twinkelend licht. En dan staan we voor de Holstentor van de Altstadt, fonkelend als een rode robijn.

Op de kaart ziet de binnenstad eruit als een feutus, omgeven door het vruchtwater van de Trave. Het is er even warm en knus als in de moederschoot.  En net als daar is de hoofdkleur rood.  De oude huizen en pakhuizen, de Dom en (bijna) alle kerken zijn gebouwd van rode baksteen. Baksteengotiek is de naam. Kalk- en zandsteen waren hier niet voorradig, leem daarentegen des te meer. Daarmee zijn indrukwekkende  kathedralen gebouwd, niet zo sierlijk  en krullerig als in Frankrijk, maar juist stoer en onverzettelijk, met scherpe torens, bekleed met groen uitgeslagen koper.

Vlak naast de Marienkirche – prachtig voorbeeld van baksteengotiek – staat het voorname Buddenbrooks Haus van de familie Mann. Natuurlijk, daar ken ik de naam Lübeck van! Thomas Mann werd er geboren en gebruikte het als decor voor zijn succesroman (uit 1901) Buddenbrooks – Verfall einer Familie. Met dit boek werd hij op slag beroemd. Hij verdient er (pas in 1929) de Nobelprijs voor literatuur mee. Mann beschrijft de geschiedenis van een rijk koopmansgeslacht uit Lübeck en kan daarbij putten uit de geschiedenis van zijn eigen voorgeslacht. Misschien wel daarom blijft gemoraliseer achterwege en koestert Mann warmte voor alle figuren uit deze fenomenale roman. Het huis is nu een museum, je krijgt er een aardige indruk van de veelzijdige en getalenteerde familie Mann.

Duizelingwekkend hoog.

Kerkklokken leggen een deken van brons over de binnenstad als we de Marienkirche betreden en bijna duizelig worden van de hoogte van het interieur. Onder een grafzerk ligt de componist Dietrich Buxtehude dood te zijn (natuurlijk, daar ken ik Lübeck ook van!). Buxtehude was organist van de Marienkirche en een beroemdheid. J. S. Bach is lopend naar hem toe gegaan om een paar weken te logeren, maar bleef er vier maanden. Ook Händel kwam bij hem langs. Buxtehude bood beide musici aan hm op te volgen als organist, beiden weigerden. Voorwaarde was namelijk dat ze Buxtehude’s dochter zouden trouwen en daar hadden ze geen zin in.

Bewegingsloos slachtoffer.

En dan kijk ik weer recht in huiveringwekkend gezicht van WW2. In een kapel, achter een traliewerk, ligt een gebarsten  kerkklok zwaar en massief op de vloer, als het slachtoffer van een misdrijf. Misschien is het ook wel zo. Er hangt een grote foto van een brandende Marienkirche. Op palmzondag 1942 werd Lübeck met brandbommen bestookt door de Engelse luchtmacht. Churchill had Stalin beloofd ‘ongeveer ieder huis in bijna alle Duitse steden’ te zullen vernietigen. Lübeck was een makkelijke prooi.  Het was helder weer en in het heldere maanlicht was Lübeck duidelijk gemarkeerd door de wateren rond de stad. Er was nauwelijks afweergeschut. 234 bommenwerpers wierpen 400 ton bommen af, waaronder 25.000 brandbommen, 1. 500 gebouwen werden volledig verwoest en 15.000 beschadigd. Er waren ruim 300 doden, 8.000 gewonden en 15.000 daklozen. Een groot deel van de historische binnenstad ging in vlammen op, inclusief de Marienkirche. De luchtaanval op Lübeck was het eerste geslaagde bombardement van een stad door de RAF.

Palmzondag 1942: Lübeck brandt

Lübeck ziet er meteen anders uit. Die gezellige binnenstad is niet historisch, maar herbouwd; het Buddenbrooks Haus kent niet de voetstappen  van de familie Mann, de Marienkirche niet het orgel en de laatste rustplaats van Buxtehude. Meer zwarte bladzijden uit het boek van de geschiedenis worden zichtbaar. Rond de synagoge vallen me de koperen merkstenen op met de namen van weggevoerde en vermoorde joden op. Als we de synagoge bezoeken, merken we  dat het gebouw 24 uur per dag politiebewaking heeft.

De Lübecker Bocht nabij Travemünde

De kust trekt. Travemünde is de badplaats van de Lübecker sjiek aan de zogenaamde Lübecker Bocht. Het is een naam die ik ook ken.  Dankzij opnieuw de Britse luchtmacht. Op 3 mei 1945 brengt de RAF drie passagiersschepen tot zinken, die er voor anker liggen. De schepen zijn afgeladen met gevangenen die door de SS uit het concentratiekamp Neugengamme zijn gehaald. Er is nauwelijks water aan boord. Daardoor sterven er 25 gevangenen per dag. De RAF heeft weer een makkelijk doel. De schepen zinken snel. De gevangenen verbranden of verdrinken. Zij die weten te ontsnappen uit de zinkende schepen worden doodgeschoten vanuit rondvarende schepen die SS-ers komen opvissen. Zij die de oever weten te halen, worden door SS-patrouilles gemitrailleerd. In totaal komen ruim 7.000 mensen om het leven, onder wie 270 Nederlanders.

Wat de bedoeling van de SS-ers was om de gevangenen over te brengen naar de drie schepen is onduidelijk. Waarschijnlijk wilden ze de volgestouwde schepen op zee laten zinken. En ook waarom de RAF de schepen bombardeerde is ongewis. De Britse regering was door Stockholm gewaarschuwd dat er gevangenen op de schepen werden gebracht, maar ook Britse verkenningsvliegtuigen moeten de massale transporten van gevangenen hebben gezien. We moeten tot 2045 wachten totdat de Britse archieven over dit onderwerp geopend mogen worden.

Naast prachtige foto’s heb ik ook veel dubbelzinnige gedachten meegenomen uit Lübeck – een naam om nooit te vergeten.